تاریخچه و اهداف  بازی:

 

شروع بازی را می توان به گذشته های دور ، حتی از بدو پیدایش انسان نسبت داد . در حقیقت بازی جزئی از زندگی انسان ازبدو تولد تا زمان مرگ بوده و در کل تاریخچه بشریت متدرج است .

 انسان از نظر فیزیولوژیکی نیاز به جنبش و  حرکت دارد و بازی جزء مهم این جنبش و حرکت است . انسان برای رشد ذهنی و اجتماعی خود نیاز به تفکر دارد و بازی خمیر مایه تفکر است . تشکیل اجتماعات اولیه بشری نحوه و شکل جدیدی از بازی را پدید آورد . بازیهای گروهی به صورت بازیهای نمایشی از عبادت ارواح و پرستش اشیاء گرفته تا رقص شکار و رقص جنگ ، مجموعه ای از راههای برآوردن نیازهای جسمانی و ذهنی افراد را فراهم آوردند ، خواه به این مجموعه بازی نام دهیم و خواه نامی دیگر ، در اصل مطلب تفاوت چندانی پدید نمی آید . 

در اجتماعات و تمدنهای مختلف  نوعی از بازی و تفریح وجود داشته که به مناسبت جشن های مذهبی ، مسابقات و بازیها  و سرود خوانیها تواما ترتیب داده می شده  ، در رم ، مصر و یونان بازیهای پهلوا نی ، خطابه خوانی به طبقات ممتاز اختصاص داده شده و گاه گاه این طبقات از این تفریح استفاده می کردند .

در قرون وسطی بازی باز هم مختص به طبقات اشراف بوده و بیشتر مردم از مراسم مذهبی فرصتی برای تفریح بدست می آوردند .

بعد از انقلاب صنعتی تفریح عمومیت یافت و جزئی از زندگی عامه مردم را تشکیل داد و عوامل عمده آن را در دوره های پیشرفت اصل تساوی و تقلیل ساعات کار می توان یافت .

اینکه چرا بشر به بازی می پردازد و علت اصلی در این کار چیست  مورد بحث بسیاری از علمای تعلیم و تربیت قرار گرفته است . جمعی از دانشمندان پیرو عقاید دور کیم و هارسون

بودند که منشاء بازی و حیات تفریحی رامذهب دانسته و بازی و هنر را نشات گرفته از مذهب می دانستند . بدیهی است با توجه به تعریف مذهب در نزد این دانشمندان و قائل بودن به اینکه ریشه مذهب از ترس و زبونی انسان در مقابل حوادث طبیعی است واضح است که ارزش این ریشه یابی در بازی و تفریح متناسب با چنان نظراتی تنزل خواهد یافت .

اسپنسر بازی را وسیله ای برای مصرف انرژی های انباشته و اضافی می داند که همین نظر منجر به این اعتقاد در عده ای از روانشناسان اجتماعی گردید که وجود جنگ و خونریزی در واقع به جهت مصرف همین انرژیها ی اضافی مصرف نشده از ملزومات زندگی بشر می باشد .

عده ای دیگر از روانشناسان بازی را وسیله ای برای ارضای حس تنوع طلبی و لذت جویی افراد می دانند . در عین حال از فواید بازی به عنوان آموزش دهنده قواعد اجتماعی به شخص و عادت به نظم نیز نام می برند .

کارل گروس ، بازی را وسیله ای برای  آکادگی فرد جهت زندگی در بزرگسالی دانسته ، به همانگونه که یک بچه گربه خود را جهت فعالیتهای غریزه اش آماده می سازد .

ویلیام جیمس معتقد به غریزه بازی است و میل به بازی را ناشی از غریزه نزاع و زور آزمایی می داند .

استانلی هال انگلیسی می گوید : بازی نوعی یاد آوری و بازسازی آزمایشهای  کهنه نژاد انسانی است . اگر بچه ،  سنگ می اندازد یادگار بازمانده ای است از زمانی که بشر اولیه سنگ پرت می کرد ه است و این در خمیره نا بخود انسان مانده است .

مسلما بازی را در محدوده مشخصه هایی که در بالا ذ کر شد نمی توان محدود کرد . اما وقتی از بازی ، تربیت بدنی و ورزش در اسلام یاد می کنیم با توجه به تصویر مجموعه ای که ازانسان داریم به تعریف و تمجید های یک بعدی در باره او اکتفا نمی کنیم و بازی را نیز به عنوان سرگرمی محسوب نمی نماییم بلکه از بازی در جهت تزکیه ، پرورش و تحول انسان استفاده نموده و به بهانه آن جسم و روح را پرورش می دهیم .

بازی بچه ها در ابتدا :       

-         آشنایی با محیط است .

-         سپس تجربه برای کار گیری کاربردهاست.

-         سپس فرهنگ پذیری است .

-         و بالاخره همه تعلیم است و همه تربیت.

 

بازی عامل ضروری و لازم برای رشد و تکامل کودک است و از طریق آن می توان پی برد دوره بزرگسالی کودک به چه صورت شکل خواهد گرفت .

کودکان بوسیله بازی چیزهایی را می آموزند که هیچ کس قادر نیست آن چیزها را از طریق دیگر به آنها بیاموزد . کودک واقعیت های جهان خارج از ذهن را از طریق بازی مِی آموزد .

 

تعریف بازی :

هر گونه فعالیت جسمی یا ذهنی هدفدار که در اوقات فراغت یا اشتغال و در جهت کسب لذت ، تمدد اعصاب ، آرام بخشی جسم یا ذهن بازیگر و اقناع نیازهای آنی یا دراز مدت فرد یا گروه ، چه به صورت انفرادی یا گروهی انجام گیرد ، بازی نامیده می شود .

به فعالیتهایی که کودکان با جنب و جوش و تحرک و از روی میل و رغبت و رضایت کامل انجام می دهند بازی گفته می شود .

بازی برای کودک امری فطری و نیازی طبیعی است . او عاشق بازی است و فعالیت و علاقه اش به بازی و جست و خیز نشانه سلامت جسمی و روحی اوست . بازی کودک را برای روبرو شدن با واقعیت های زندگی آماده می سازد و او را در تعدیل پرخاشگری ، ستیزه جویی و کنترل احساسات همچون خشم و ترس کمک می کند . بازی وسیله ایست برای مهارت بخشیدن به حواس ، بیان احساسات ، برقراری روابط و همکاری با دیگران ، یادگیری ، آگاهی از قدرت و توانائیها و آشنایی با خواص فیزیکی اشیاء . ک.دکان از طریق بازی و فعالیتهای ورزشی به اجتماع وارد می شوند و در تعامل با همسالان خود توان بالقوه اجتماعی شدن را به فعل در می آورند .

بنابراین نباید بازی را امری کم ارزش ، تفننی و صرفا وسیله ای برای تفریح ، سرگرمی و گذران اوقات فراغت تلقی نمود زیرا بازی یکی از عوامل مهم در سلامت و رشد جسمانی و روانی و عاطفی کودک است و اگر به خوبی طراحی و برنامه ریزی شود وسیله ای بسیار مناسب برای تربیت اجتماعی و تکوین شخصیت کودکان است .

 

در دنیای امروز اهمیت بازی به حدی است که در اکثر محافل تعلیم و تربیت در باره آن بحث به میان می آید . بسیاری از کشورها بخصوص در مدارس پیش دبستانی و دبستانی برای تربیت شهروندانی مسئول و دانش آموزانی مشتاق آموختن با بهره گیری از بازی موفقیت های چشمگیری را کسب کرده و توانسته اند فضای مدارس را جذاب ، با نشاط و دلپذیر نموده و به توفیق های آموزشی زیادی نائل شوند .

 

در میدان عمل و حین اجرای بازیهای هدفدار است که می توان فضایل اخلاقی را در شخصیت کودکان بارور کرد و ریشه گرایشات منفی را با دادن تذکرات و اشاره به نکات ارشادی در درون آنها خشکانید و گامی اساسی در تربیت و پرورش کودکان برداشت .

 

کتاب حاضر که در برگیرنده بازیهای بومی و محلی استان گلستان می باشد برای نیل به چنین هدفی بسیار مناسب می باشد . در شرح هر یک از بازیهای مندرج سعی شده اهداف بازی ، نحوه اجرا ، گروه سنی و جنسی و تعداد بازیکنان بیان گردد . بر شما دانشجویان گرامی است که همواره در حین اجرای بازی با ایجاد موقعیت هایی مناسب ، در راه رسیدن به اهداف مورد نظر کوشا باشید . انتخاب هر بازی باید بر مبنای نیاز جسمی ، فکری و روحی دانش آموزان باشد . چنانچه ضرورت پرورش یکی از خصوصیات اخلاقی و جسمانی دانش آموزان مورد نظرمربی باشد ، بدیهی است بازیهایی را جهت اجرا انتخاب می کند که او را به مقصود و منظور خود برساند .

بازی باید در  زمانی پایان پذیرد که هنوز تمایل دانش آموزان به ادامه آن باقی است ، نه وقتی که پایان گرفتن آن باعث خوشحالی گردد .

 

انواع بازیهای پرورشی   

  

1- شیرینکاریها

از خصوصیات این بازیها این است که بچه ها می توانند بوسیله آنها توانائیهای خود را بیازمایند . کثرت و تنوع شیرینکاریها سبب می گردد که هر بچه ای با هر نوع ساختمان بدنی در آنها شرکت جوید و با تلاش و کوشش خود به درجه ای از پیشرفت و موفقیت برسد که موجبات رضایت خاطرش را فراهم سازد و از طرفی این پیروزیها که در اثر مبارزه با نقاط ضعف خود بدست آورده باعث ایجاد اعتماد ، شجاعت و استقامت و پشتکار در او می گردد .

در شیرینکاریها ، بکار گیری عضلات بزرگ ، موجبات رشد بدنی ، کسب چالاکی ، نرمش و انعطاف پذیری ، ازدیاد فدرت و کنترل بدن و تعادل فراهم می گردد .

چند نمونه از بازیهای شیرینکاری:

نشستن روی یک پا ،  حرکت تعادلی فرشته ، بهم زدن پاشنه ها در هوا ، بپر بالا و بچرخ ، تقلید راه رفتن فیل – اردک – حیوان لنگ – خرچنگ  ، پرش قورباغه ای ، گهواره ، برداشتن کاغذ با دندان ،  پل زدن ، هزار پا و ...

 

 2- امدادیها :

امدادیها متداولترین بازی در همه کلاسهای ابتدایی است و بچه ها آنها را دوست داشته و از آن لذت می برند . در امدادیها هر کودک فرصت می یابد که در بازیها شرکت جوید .

امدادیها سبب رشد و افزایش چابکی ، سرعت ، سرعت عمل عکس العمل شده ، تجربه کار گروهی را نیز به آنها یاد می دهد . در امدادیها با تاکید مربی به مراعات و پیروی از قوانین موجود در بازی ،  بچه ها بزودی یاد می گیرند که برای برنده شدن گروه باید بیشترین تلاش را ضمن در نظر گرفتن مقررات و قوانین بعمل آورند .

امدادیها بهترین وسیله برای فراگیری مهارتهای مختلف گروهی و عالی ترین وسیله تمرین و تکرار و بکار بستن مهارتها می باشند .

بازیهای امدادی مرحله انتقالی از بازیهای  « من» به بازیهای « ما» می باشد .

 

نکات اساسی در بازیهای امدادی :

-         تقسیم کلاس به دو یا چند گروه مساوی ( قد – وزن ) از طریق ایستادن صفی به ترتیب قد و شماره 1 و2

-         مساوی کردن گروهها با دادن نوبت اضافی به گروهی که تعداد آنها یک نفر کمتر دارد .

-         نگهداشتن ستونهای امدادی به خط راست در پشت خط شروع

-    صبر کردن در پشت خط شروع به هنگام فرا رسیدن نوبت و دویدن بعد از تماس صحیح دست با نفر قبلی (این کار معمولا با دست راست صورت می گیرد )

-         انجام امدادی تا آخرین نفر حتی اگر گروه مقابل برنده شده باشد .

-         مشخص کردن مسیر حرکت

چند نمونه از بازیهای امدادی :

امدادی با ظرف آب ، حمل توپ با قاشق ، چیدن و برچیدن ، دوی 100×4 متر امدادی ،

ببرو بگذار ، رد کردن حلقه ، یکی پاس بدهد یکی بدود، .....

 

3- بازیهای متنوع :

بازیهایی که تا سرحد امکان همه بچه ها در آن شرکت می کنند و با شرکت در این بازیها رفته رفته مشتاق می شوند که محوطه بازی خود را به کل محوطه گسترش دهند . مخصوصا بازیهای دایره ای مناسبترین بازیها باری کسب تجارب اولیه کلاسهای پایین بوده و این فرم بازی امن ترین بازیها برای آنها می باشد . بی وسیله بودن این بازیها بخاطر این است که بچه ها باید قبل از تسلط بر اشیاء ( گرفتن ، حمل کردن ، انداختن ، پرتاب کردن اشیاء ) باید قادر باشند تا اعضاء بدن و حرکات خود را تحت کنترل در آورند .

نکات اساسی در این بازیها :

-         نوبت هر یک از بچه ها رعایت شود

-         عادات خوب ، روابط دوستانه و روح ورزشکاری رفته رفته آشکار گردد

-         بازی به ترتیب اهداف مورد نظر انجام گیرد.

-         بچه ها از صرف وقت خود در زمین بازی بهره مند گردند .

-    در صورت انتخاب یک بازی که در آن باید تعداد کمتری شرکت داشته باشند بهتر است که چند بازی پشت سرهم انجام پذیرد.

-    به هنگام معرفی بازی بهتر است که خود مربی در آن شرکت جوید و نفر وسط باشد و ضمن شرح دادن روش بازی ، خود آن را اجرا کند .

-         مراتب ایمنی باید به بچه ها گوشزد شود .

-         با توجه به روحیه تنوع طلبی بچه ها ی کوچک بهتر است که حداقل دو بازی انجام پذیرد .

چند نمونه از بازیهای متنوع :

گرگم و گله می برم ، عمو زنجیر باف ، گرگم به هوا ، خانه ها عوض ، بپا عصا نیافتد ، جهت یابی ، سنجاب توی درخت  و بیشتر بازیهای کتاب معرفی شده ( بازیهای استان گلستان )

 

4- بازیهای توپی :

شاید به جرات بتوان گفت که توپسر گرم کننده ترین و مفید ترین وسیله تربیتی در بازی بچه هاست . به همین سبب ، وجود فعالیتهای توپی در مدارس ابتدایی لازم و ضروری است .

فعالیتهای توپی استعداد بچه ها را مشخص و طبقه بندی کرده سبب رشد و توسعه مهارتهای فردی در بازیهای توپی می گردد. نوع فعالیتهای توپی باید طوری انتخاب شوند که باعث چیره دستی بر توپ و مهارت بیشتر شده ، یادگیری مهارتهای پایه ای توپی را تسریع نماید . به منظور رشد مهارتهای توپی صحیح و مناسب ، بچه ها باید فرصت کافی داشته باشند تا حالات درست گرفتن ، درست انداختن و ضربه زدن صحیح با پا را فرا گیرند . بچه های کوچک معمولا با توپهای پلاستیکی کوچک بهتر بازی می کنند زیرا گرفتن این گونه توپها با دست و کنترل انها براحتی امکان پذیر می باشد .

 

چند نمونه از بازیهای توپی :

وسطی ، تعقیب با دریبل ، توپ در دایره ، فوتبال دایر ه ای ، داج بال ، ...

 

5- بازیهای داخل کلاسی :

در طول سال تحصیلی روزهایی وجود دارد که به علت نامساعد بودن شرایط جوی ، امکان فعالیت های ورزشی در هوای آزاد وجود ندارد و بچه ها باید بالاجبار ساعت ورزش خود را در کلاس بگذرانند . در چنین مواقعی مربی باید بیش از پیش قوه ابتکار و خلاقیت خود را بکار اندازد تا بتواند در محوطه محدود کلاس و عدم وجود امکان فعالیت های حرکتی ، ضمن ایجاد محیطی پر از نشاط ، به هدفهای تربیتی و پرورشی مورد نظر برسد .

نکات اساسی و پیش بینی های ایمنی :

-         وقتی بازی کلاسی زمانی است که امکان هیچگونه استفاده از فضای بیرون موجود نباشد .

-         همه بچه ها باید در بازی ها شرکت نمایند و از شرایط و امکانات برابر برخوردار باشند.

-         دویدن مجاز نیست ، بچه ها تنها می توانند تند راه بروند .

-         سرعت نباید تنها عامل کسب امتیاز باشد .

-         روی میزها از اشیاء خالی باشد .

-         در صورت امکان با کنار کشیدن صندلیها یا میز و نیمکتها فضای بازی را بیشتر کنید .

-         بچه هایی که نشسته اند باید از دراز کردن پاهای خود بر سر راه دیگران خودداری نمایند .

-         جهت اجتناب از ایجاد مزاحمت برای کلاسهای دیگر سر و صدا را به حداقل تقلیل دهید .

-         مواظب درجه حرارت و هوای سالم اتاق باشید .

-         ......

چند نمونه از بازیهای داخل کلاسی :

به تو میگم به او بگو ، ببین تو یکبار   به خاطر بسپار ، امدادی رد کردن اشیاء ، کلاه گذاشتن –کلاه برداشتن ، پرتاب به سبد ، ...

 

6- بازیهای بومی و محلی متناسب با منطقه :

بازیهای بومی و محلی علاوه بر اثراتی که قبلا در باره سایر بازیهای پرورشی گفته شد ه دارد ، دارای نقش خاص فرهنگی نیز می باشد که اهمیت و اعتبار آن را مضاعف می سازد ، از طرف دیگر برای انجام این بازیها نیاز به امکانا و وسایل خاص و زیادی نیست و در همه جا می توان آنها را اجرا نمود ضمن آنکه تعداد بیشتری از بچه ها را تحت پوشش قرار داد . توصیه هایی که در اجرای این بازیها لازم است و نیز چگونگی استفاده از آنها در مقدمه کتاب (منتخبی از بازیهای بومی و محلی استان گلستان) درج گردیده  که دانشجویان محترم با مراجعه به آن قادر به استفاده خواهند بود .

 

 

منابع :     1- کتاب بازیهای پرورشی  انتشارات وزارت آموزش و پرورش

             2  - کتاب بازیهای پرورشی   مراکز تربیت معلم

              3- منتخبی از بازیهای بومی و محلی استان گلستان  ( محمد بهشتی – خدیجه    

                    خداوردی )